Sluit [X]   
 

Soldaat Jan Klinkenberg in 1894: geboren te Wormerveer, Noord-Holland

© 1999-2017, René G.A. Ros
Laatst gewijzigd 2-8-2017

De Stelling van Amsterdam - Civiel gebruik

Kringenboerderij

Een ondergewerkte kazemat in Weesp.
(Foto: © René Ros, 2003)

Na de Tweede Wereldoorlog werd het tijdperk van permanente verdedigingswerken beëindigd en dat betekende het einde van de Stelling. Niet alleen het vliegtuig was de reden hiervan, maar de steeds toenemende mobiliteit en vuurkracht van een strijdmacht en de internationale samenwerking in NAVO-verband. De permanente vestingbouw is een stap geweest van de constante wapenwedloop: van knuppel tot kernwapen.

De Stelling was in 1922 opgegaan in de Vesting Holland en bestond als zelfstandig verdedigingswerk al niet meer. Decennia lang werden de verschillende forten alleen bewaakt door een fortwachter die samen met zijn gezin in hun eigen fortwachterswoning woonden. De ontberingen van de fortwachtersgezinnen op het geïsoleerde Fort aan het Pampus zijn een verhaal apart. Uiteindelijk zijn ook de fortwachters verdwenen.

In 1946 werden een groot aantal forten ingericht als kampen voor politieke delinquenten, voor Nederlanders die gearresteerd of gevangen waren gezet omdat ze tijdens de oorlog 'fout' waren geweest. Door een vrij sterke afname in het aantal gevangenen werden niet alle forten die ingericht waren als gevangenis ook echt gebruikt. In 1948 werd het laatste fort als gevangenis gesloten.

Nadat het Ministerie van Defensie de forten als vestingswerk, in het kader van de Kringenwet, ophief zijn de forten gebruikt als magazijncomplex. Fort aan het Pampus was zelfs al in 1933 buiten gebruik gesteld omdat de hoge onderhouds- en transportkosten gemist konden worden en bovendien had de Afsluitdijk het fort overbodig gemaakt. De meeste forten zijn in 1951 opgeheven, en daarmee feitelijk de Stelling, met nog een aantal in 1953 en 1960. Als laatste werd Fort bij IJmuiden opgeheven door het intrekken van de Kringenwet in 1963 (Kon. Besluit 541, 28 november 1963).

Vanaf 1964, maar vooral tussen 1980 en 1990 werden de meeste forten buiten gebruik gesteld en overgedragen aan de toenmalige Domeinen van het Ministerie van Financiën. In 1988 beĆ«indigde het Ministerie van Defensie het gebruik van de laatste forten maar bleef eigenaar van een paar forten.
Domeinen bood de forten in eerste instantie aan aan provincie, gemeente of een daaraan verbonden instelling. Pas daarna kregen bedrijven, organisaties en particulieren de mogelijkheid tot koop. De meeste forten zijn nu in erfpacht of eigendom van overheden of natuurorganisaties. In de jaren 1970 werden de inundatiewerken aan de waterschappen overgedragen.
Grappig genoeg ligt alleen de Kustbatterij bij Durgerdam, na de annexatie in 1921, binnen de Gemeente Amsterdam. Het Fort in de Laander- en Westbijlmerpolder, als aanvulling op de Posten van Krayenhoff, is in 1968 door die gemeente gesloopt.

Kaart 1910 (GIF, 18 Kb)

Kaart 1995 (GIF, 18 Kb)

Twee kaarten van 1910 en 1995 met de forten, inundatieterreinen en de uitbreidende bebouwing. (Uit: Waterlijn)

Het gebied van de Stelling wordt anno 2010 bewoond door ruim 1,8 miljoen mensen. Daarvan zijn er circa 1,2 miljoen die in het verdedigingsgebied wonen en daarvan zijn er weer circa 340.000 die in het voormalig inundatieterrein wonen.

Monumenten

Luchtvaart

In de tijd dat vliegtuigen nog geheel op zicht vlogen en herkenningspunten in het landschap nodig hadden, gebruikten de piloten het forteiland Pampus en de waterloop bij Spijkerboor. Vandaag de dag zijn die herkenningspunten vervangen door radiobakens en zijn Pampus en Spijkerboor twee van de belangrijkste punten in de Nederlandse luchtvaart. O.a. voor de routes van/naar voorheen het militaire Vliegkamp Schiphol.
Ten oosten van Fort bij Spijkerboor (vroeger op het fort) en ten oosten van Muiden bevindt zich een antenne.

Kwartje 1905

Kwartje uit 1905, samen met twee centen in 1998 gevonden bij de Batterij aan de Aalsmeerderweg in het puin van een gesloopte, recenter, pompstation.
(Foto: © Jurgen Lamers)

Vrijwel alle forten en terreinen zijn tussen 1990 en 1992 officieel een Noordhollands provinciaal monument geworden, maar er zijn er ook een aantal die rijksmonument zijn. Bovendien wordt in alle moderne streek- en bestemmingsplannen rekening gehouden met de groene strook die de Stelling nu vormt. De groene strook wordt steeds meer ingericht als een aaneengesloten recreatiegebied door de aanleg van fietsroutes en natuurgebieden. Het open landschap is een onderdeel van de Stelling en wordt ook zoveel mogelijk behouden.

De gehele Stelling staat sinds 1996 op de Lijst van het Werelderfgoed van de UNESCO waaruit blijkt dat de Stelling van grote cultuur-historische waarde is, vergelijkbaar met bijvoorbeeld de Chinese Muur. De oorkonde werd op 25 januari 1997 door de Staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen in ontvangst genomen. De 17de-eeuwse grachtengordel van Amsterdam binnen de Singelgracht, de laatste vestinggracht, is sinds 2010 ook ingeschreven.
Alleen de forten en een gebiedszone behoren tot de Stelling op de Lijst van het Werelderfgoed. Alle andere werken zoals sectorparken en de Militaire Drinkwatervoorziening heeft men achterwege gelaten. Verdwenen objecten worden overigens zelden genoemd, alsof de Stelling nog onaangetast is.
Daarnaast is de Stelling sinds 2006 een van de Nationale Landschappen, zoals ook de Nieuwe Hollandse Waterlinie.

Voor behoud is een goed onderhoud noodzakelijk en bij voorkeur een nuttig gebruik zodat verder verval en vooral betonschade wordt voorkomen. Alhoewel het oorspronkelijke karakter zwaar aangetast wordt, mag er verbouwd worden om ruimten geschikt te maken voor een bepaald doel. Voor Rijks- en Provinciale (Noord-Holland) monumenten geldt:

  1. Het is verboden om een monument te beschadigen of vernietigen.
  2. Zonder of in afwijking van een vergunning is het verboden:
    1. slopen, verplaatsen of op welke wijze dan ook aanbrengen van veranderingen van een beschermd monument.
    2. herstellen of gebruiken, of laten gebruiken, van een beschermd monument op een wijze die het monument beschadigd of bedreigd.

Door jarenlange isolatie van de fortterreinen met een eigen bodemgesteldheid en waterhuishouding is een unieke flora en fauna ontstaan. De Stelling zelf is een belangrijk groengebied geworden; de fortterreinen hebben veelal een nog grotere natuurwaarde.

Behoud

Plaquette rioolgemaal

Een gedenkplaat uit mei 1949 in Weesp herinnert aan het opheffen van de verboden kringen.
(Foto: © René Ros, 2003)
Vanwege de monumentstatus wordt er gezocht naar activiteiten die de forten een nuttig hergebruik geven en het onderhoud financieren. Daarbij worden ook ingrijpende verbouwingen uitgevoerd die het oorspronkelijke karakter sterk wijzigen.
Maar niet alleen de forten zijn de moeite van het beschermen waard. Het gaat ook om de samenhang tussen alle delen van de Stelling. Onderdelen van de Stelling die in de loop der tijd aangelegd zijn en die nu zijn overgebleven zijn:

Ook dijken die niet speciaal voor de Stelling zijn aangelegd hebben nu een bijzondere waarde en zijn of worden monumenten. Zoals de IJsselmeerdijk en de Assendelver Zeedijk.

Een belangrijke rol in het behoud van de directe omgeving van de Stelling vormde de Kringenwet. Deze wet specificeerde bepaalde kringen rond vestingwerken en beperkte in sterke mate wat er gebouwd mocht worden binnen die kringen. Zo mocht in de eerste 600 meter geen bakstenen of betonnen gebouwen geplaatst worden. Op die manier heeft de Stelling jarenlang invloed gehad op de ruimtelijke ordening van een groot gebied. Alleen houten woningen mochten in de eerste kring gebouwd worden en daar zijn een paar hele mooie voorbeelden van behouden gebleven, zoals de Vechthoeve aan de Vecht bij Muiden en de rijen houten huizen aan de zuidzijde van Weesp. Mede dankzij de Kringenwet is de Stelling nu een ronde strook van drie tot vijf kilometer breed en meer dan 135 kilometer lengte die vrijwel in originele staat is.
De militaire eisen aan kleinere bouwwerken zijn ook nog steeds zichtbaar. Zo moesten bruggen bedienbaar zijn vanaf de zijde van de verdediger en de brug mocht niet boven het maaiveld uitsteken.

De provincie Noord-Holland fungeert als spil in de coördinatie tussen de verschillende provincies, gemeenten, eigenaren en andere belanghebbenden. Niet alle bouwwerken hebben een monumentstatus maar de meeste forten en andere bouwwerken die dat wel hebben zijn provinciaal monument of Rijksmonument. De provincie en de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed hebben daarom ook een beschermende functie. Er verdwijnen echter met enige regelmatig objecten door onwetendheid van betrokken partijen of bewust door ontwikkelingen in de ruimtelijke ordening.
(Zie diverse ambtenaren en andere betrokkenen.)

Diverse andere organisaties die eigenaar of gebruiker van de terreinen zijn dragen hun meer praktische deel bij. Een goed voorbeeld is Stichting Fort bij Edam die het Fort bij Edam restaureert en openstelt om de bezoekers te informeren over de Stelling en het mystieke fort.
Bij diverse forten worden nu werkervaringsprojecten uitgevoerd door Stichting Herstelling. Langdurig werklozen, afgekeurde bouwvakkers en ex-gedetineerden zijn, letterlijk en figuurlijk, betrokken bij de forten. Daarmee leren zij een vak in de groenvoorziening of in de bouw, terwijl het fort in een betere staat komt dan het was.

Helaas is slechts een klein deel van de forten toegankelijk, maar een redelijk deel is vanaf de openbare weg goed te zien. Veel van de dijken en waterwerken hebben nog steeds een functie en zijn vaak redelijk goed zichtbaar.

Wij dienen als goede erflaters dit onvervangbare erfgoed uit respect voor onze voorouders aan volgende generaties over te dragen. Ondertussen mogen wij genieten van het vernuft, de stilte en het groen dat de Stelling van Amsterdam ons biedt.

RSS Feed met nieuws over de Stelling Stelling van Amsterdam Twitter Stelling van Amsterdam op sociaal netwerk Facebook Doc.centrum Stelling van Amsterdam op LinkedIn
Stelling van Amsterdam op foto-site Instagram Stelling van Amsterdam op foto-site Flickr Stelling van Amsterdam op video netwerk YouTube

Deze website wordt verzorgd door particuliere experts en is geen website van een overheid.
Gebruik door commerciële partijen alleen met voorafgaande toestemming.
Stelling van Amsterdam. Een stadsmuur van water.
UNESCO Werelderfgoed sinds 1996
Bureau Meerzijdig let op meerdere zijden bij support, mediation, procesbegeleiding en trainingen. (Advertentie)
 
 
 
Het Fort bij Edam kan een groot deel van het jaar bezocht worden. (Advertentie)